Son Kullanma Tarihi Geçmiş İlaç Kullanılır mı? Nereye Atılır?

Son kullanma tarihi geçmiş ilaç kullanılmamalıdır. Üretici, ilacın etkinliğini ve güvenliğini yalnızca kutuda yazan tarihe kadar garanti eder. Bu tarihten sonra ilacın etkisi azalabilir, bazı ilaçlarda ise zararlı bozulma ürünleri oluşabilir. Miadı dolan ilaçları da çöpe veya lavaboya atmayın; eczanelerdeki veya belediyelerin atık ilaç toplama noktalarına bırakın.

Bu yazıda son kullanma tarihinin ne anlama geldiğini, tarihi geçmiş ilacın neden riskli olduğunu, yanlışlıkla kullanırsanız ne yapmanız gerektiğini ve atık ilaçlardan doğru şekilde nasıl kurtulacağınızı anlatıyoruz.

#Son kullanma tarihi ne anlama gelir?

Her ilacın kutusunda ve çoğu zaman blister veya şişe etiketinde son kullanma tarihi yer alır. Bu tarih genellikle "SKT" veya "EXP" kısaltmasıyla gösterilir. Tarih, üreticinin yaptığı stabilite çalışmalarına dayanır. Bu çalışmalar, ilacın önerilen koşullarda saklandığında etken madde miktarını ve kalitesini ne kadar süre koruduğunu belirler.

Kutuda yalnızca ay ve yıl yazıyorsa (örneğin 05/2027), genel uygulamada ilaç o ayın son gününe kadar kullanılabilir kabul edilir. Kutudaki karekodda da ürünün son kullanma tarihi ve seri numarası bulunur. Bu bilgiler ilacın İlaç Takip Sistemi'nde izlenmesini sağlar.

Son kullanma tarihi yalnızca açılmamış ve kullanma talimatına uygun saklanmış ilaç için geçerlidir. Sıcak bir arabada, banyoda veya doğrudan güneş altında bekleyen bir ilaç, tarihi geçmeden de bozulabilir. Doğru saklama kurallarını ilaç saklama koşulları ve soğuk zincir yazımızda ayrıntılı anlattık.

#Son kullanma tarihi geçmiş ilaç neden kullanılmamalı?

#Etkinlik azalabilir

Zamanla etken madde kimyasal olarak bozulabilir ve ilacın içindeki etkin miktar azalabilir. Basit bir baş ağrısında bu fark hissedilmeyebilir. Ancak antibiyotik, kalp ilacı, epilepsi ilacı veya acil durumda kullanılan ilaçlarda etkinin azalması tedavinin başarısız olmasına yol açabilir. Etkisi azalmış bir antibiyotik enfeksiyonu yeterince tedavi edemez, direnç gelişimine de katkıda bulunabilir.

#Bozulma ürünleri oluşabilir

Bazı ilaçlarda etken maddenin bozulmasıyla istenmeyen maddeler oluşabilir. Hangi ilacın ne kadar sürede, hangi koşulda bozulacağını evde bilmek mümkün değildir. Bu yüzden tek güvenli kural, tarihi geçmiş ilacı kullanmamaktır.

#Bazı formlar daha hassastır

Şu ürünlerde tarih sonrası risk daha belirgindir:

• Göz, kulak ve burun damlaları: Steril olmaları gerekir, bozulma ve mikrobiyal kirlenme riski taşır.
• Sıvı ilaçlar ve şuruplar: Katı formlara göre daha çabuk bozulabilir.
• İnsülin, aşı ve buzdolabında saklanan ilaçlar: Sıcaklığa ve zamana duyarlıdır.
• Krem ve merhemler: Açıldıktan sonra kıvam, renk veya koku değişebilir.

#Görünüş güvenilir bir ölçüt değildir

Tarihi geçmiş bir tablet tamamen normal görünebilir. Ama renk değişikliği, ufalanma, kötü koku, şurupta çökelme veya bulanıklık varsa ilaç tarihi geçmemiş olsa bile kullanılmamalıdır.

#Açıldıktan sonra kullanım süresi

Kutu üzerindeki tarih tek ölçüt değildir. Birçok ilaçta açıldıktan veya hazırlandıktan sonraki kullanım süresi kutudaki tarihten çok daha kısadır:

• Göz damlaları: Açıldıktan sonra genellikle birkaç hafta içinde tüketilmesi gerekir.
• Sulandırılarak hazırlanan antibiyotik şurupları: Hazırlandıktan sonra belirli bir gün sayısı içinde, çoğu zaman buzdolabında saklanarak kullanılır.
• Bazı krem, jel ve sıvı ürünler: Açıldıktan sonra sınırlı bir süre kullanılabilir.

Kesin süreyi her zaman ilacın kullanma talimatından öğrenin. Ürünü açtığınız tarihi kutunun üzerine not etmek, unutmamanın en kolay yoludur.

#"Tarihi geçse de birkaç ay daha kullanılır" doğru mu?

İnternette, son kullanma tarihinden sonra ilaçların bir süre daha etkili kaldığına dair yazılara sık rastlanır. Bazı ilaçların tarihten sonra da etken maddesinin önemli kısmını koruyabildiğini gösteren çalışmalar gerçekten vardır. Ancak bu çalışmalar genellikle kontrollü depolama koşullarında, belirli ürünler üzerinde yapılmıştır. Evdeki tek bir kutu ilaç için bir genelleme yapılmasına imkân vermezler.

Evde bir ilacın tarihten sonra ne kadar etken madde içerdiğini, nasıl saklandığını ve bozulup bozulmadığını bilmenin yolu yoktur. Üretici ve ruhsatı veren kurum yalnızca kutudaki tarihe kadar sorumluluk alır. Bu nedenle "nasılsa bir şey olmaz" yaklaşımı yerine, tarihi geçmiş ilacı yenilemek için hekiminize veya eczacınıza başvurmak en doğrusudur.

#Son kullanma tarihi yaklaşan ilacı almak sorun mu?

Eczaneden aldığınız bir ilacın son kullanma tarihi yakınsa, ilaç o tarihe kadar güvenle kullanılabilir. Önemli olan, tedavi sürenizin bu tarihten önce bitmesidir. Uzun süre kullanacağınız veya evde yedek olarak tutacağınız bir ilacı alırken kutudaki tarihe bakmanızda fayda var. Tarih tedavi sürenizden önce doluyorsa durumu eczacınıza söyleyin.

#Yanlışlıkla son kullanma tarihi geçmiş ilaç kullandıysanız

Çoğu durumda, tarihi geçmiş bir ilacın tek bir dozunun ciddi bir zarar vermesi beklenmez. Yine de şunları yapın:

1. Panik yapmayın. İlacın adını, ne kadar aldığınızı ve son kullanma tarihini not edin.
2. Eczacınıza veya hekiminize danışın. Özellikle düzenli kullandığınız ve etkisi kritik olan bir ilaçsa tedavinizin yeterli olup olmadığını değerlendirmeleri gerekir.
3. Kendinizi kötü hissederseniz veya alerjik reaksiyon belirtileri görürseniz 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın. Zehirlenme şüphesinde Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne 114 numarasından ulaşabilirsiniz.

Hangi durumda olursa olsun, bir ilacın sizin için güvenli olup olmadığına dair kararı hekiminize veya eczacınıza danışarak verin.

#Son kullanma tarihi geçmiş ilaçlar nereye atılır?

Miadı dolan veya artık kullanmadığınız ilaçlar atık ilaç olarak değerlendirilir. Bu ilaçları evsel çöpe atmak, lavaboya veya tuvalete dökmek çevre ve insan sağlığı açısından sorun yaratır. Etken maddeler toprağa ve suya karışabilir, çöpteki ilaçlar ise çocukların veya başkalarının eline geçebilir.

#Eczanelerdeki atık ilaç kutuları

Türkiye'nin birçok ilinde belediyeler, eczacı odaları ve eczacı kooperatifleri iş birliğiyle eczanelere kilitli atık ilaç toplama kutuları yerleştiriliyor. Vatandaşlar evdeki kullanılmayan veya tarihi geçmiş ilaçları bu kutulara bırakabiliyor. Toplanan ilaçlar, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nca lisanslandırılmış firmalar aracılığıyla bertaraf ediliyor.

Bu uygulamalar ulusal ölçekte tek tip değildir. Kutuların bulunduğu eczaneler ve toplama yöntemi il ve ilçeye göre değişir. Yakınınızda atık ilaç kutusu olup olmadığını en kolay şu yollarla öğrenebilirsiniz:

• Mahallenizdeki eczacıya sorun,
• Belediyenizin çevre veya sıfır atık birimlerinin duyurularını kontrol edin,
• Bulunduğunuz ilin eczacı odasının duyurularına bakın.

#Atık ilaçları teslim ederken dikkat edilecekler

• İlaçları kutusundan çıkarmayın ya da en azından ağzı kapalı bir poşette teslim edin. Sıvı ilaçların kapağını sıkıca kapatın.
• Kişisel bilgilerinizi kapatın. Kutuda veya etikette adınız varsa üzerini karalayın.
• İğne ve enjektörleri ayrı tutun. İnsülin kalemi iğneleri gibi kesici-delici atıkları ilaç kutusuna atmayın. Bu atıkları sert, delinmez bir kapta biriktirip eczacınıza veya sağlık kuruluşunuza nasıl teslim edeceğinizi sorun.
• Termometre gibi cıvalı ürünleri ilaç kutusuna atmayın; bunlar ayrı atık türüdür.

#Neden lavaboya veya tuvalete dökülmemeli?

Atık su arıtma tesisleri, ilaç etken maddelerinin tamamını sudan arındıracak şekilde tasarlanmamıştır. Lavaboya veya tuvalete dökülen ilaçların kalıntıları akarsulara, denizlere ve toprağa ulaşabilir. Bu da sudaki canlıları etkileyebilir. Antibiyotik kalıntılarının çevrede birikmesi ise antibiyotik direncine katkıda bulunabilecek etkenlerden biri olarak görülüyor. Çöpe atılan ilaçlar da düzenli depolama alanlarında toprağa karışabilir.

Yakınınızda toplama noktası yoksa ilaçları bir poşette biriktirin ve bir sonraki eczane ziyaretinizde eczacınıza ne yapabileceğinizi sorun.

#Evdeki ilaç dolabını düzenli kontrol edin

Atık ilaç sorununu azaltmanın en iyi yolu, ihtiyaçtan fazla ilaç biriktirmemektir:

• Yılda en az iki kez kontrol edin. Ev ecza dolabınızdaki tarihi geçmiş ve kullanılmayan ilaçları ayırın.
• Gereğinden fazla almayın. Özellikle reçetesiz ilaçları ihtiyacınız kadar alın. Ayrıntılar için reçetesiz ilaç (OTC) nedir yazımıza bakabilirsiniz.
• Başkasının ilacını kullanmayın, kendi ilacınızı da başkasına vermeyin.
• İlaçları orijinal kutusunda saklayın. Böylece son kullanma tarihini ve kullanma talimatını her zaman görebilirsiniz.
• Gıda takviyelerini de kontrol edin. Vitamin ve takviyelerin de son kullanma tarihi vardır. Takviyelerle ilaç arasındaki farkları gıda takviyesi ile ilaç farkı yazımızda anlattık.

#Eczaneler son kullanma tarihi geçmiş ilaç satabilir mi?

Hayır. Eczaneler son kullanma tarihi geçmiş ilacı satamaz. Eczacılar raflarındaki ürünlerin tarihlerini düzenli olarak takip eder, tarihi yaklaşan veya geçen ilaçları satıştan ayırır. İlaç kutusundaki karekod sayesinde ilacın hareketleri İlaç Takip Sistemi üzerinden izlenir. Satın aldığınız bir ilacın tarihinin geçmiş olduğunu fark ederseniz durumu ilacı aldığınız eczaneye iletin.

#Sonuç

Son kullanma tarihi geçmiş ilaç, normal görünse bile kullanılmamalıdır. Etkinliği azalabilir, bazı ürünlerde bozulma riski oluşur. Açıldıktan sonra kısa ömrü olan damla, şurup ve kremlerde kullanma talimatındaki süreye uyun. Miadı dolan ilaçları çöpe veya lavaboya atmayın; eczanelerdeki atık ilaç kutularına veya belediyenizin toplama noktalarına bırakın. Emin olmadığınız her durumda eczacınıza sorun.